Fanon, Said ve Spivak'ın Gözünden Bir Fıkra, Bir Zihniyet ve Bir Toplumsal Yara

Bir toplumun gerçek karakteri çoğu zaman resmi söylemlerinde değil gündelik hayatında, kahkahalarında, fıkralarında ve "şaka" adı altında dolaşıma soktuğu anlatılarda görünür hale gelir. İzmir'de bir hastane açılışında Rahmi Koç tarafından anlatılan ve kamuoyunda tartışma yaratan fıkra da bu nedenle yalnızca bir mizah tartışması değildir. Asıl mesele, Türkiye'nin en temel toplumsal meselelerinden biri olan Kürtlerin ve özellikle Kürt kadınlarının kamusal alanda nasıl temsil edildiği ve bu temsil biçimlerinin hangi tarihsel ilişkilerden beslendiğidir.
Frantz Fanon, Yeryüzünün Lanetlileri adlı eserinde sömürgeciliğin yalnızca toprakları işgal eden bir sistem olmadığını, aynı zamanda insanların zihinlerini, öz saygılarını ve insanlık duygularını hedef alan bir tahakküm biçimi olduğunu söyler. Fanon'a göre egemen güç, dışladığı topluluğu sürekli olarak eksik, geri kalmış, irrasyonel veya gülünç göstererek kendi üstünlüğünü yeniden üretir. Böylece eşitsizlik yalnızca siyasal ve ekonomik düzeyde değil, kültürel ve psikolojik düzeyde de yeniden inşa edilir.
Bu açıdan bakıldığında, bir etnik kimliği mizahın merkezine yerleştirerek onu bedeni, dili veya kültürü üzerinden aşağılayan anlatılar sıradan bir espri olarak değerlendirilemez. Çünkü burada yalnızca bir şaka değil, tarihsel olarak eşit olmayan güç ilişkilerinin yeniden üretimi söz konusudur. Fanon'un dikkat çektiği nokta tam da budur: Egemen grup, ötekileştirdiği topluluğu sürekli bir aşağılık ve eksiklik pozisyonuna yerleştirerek kendi normalliğini ve üstünlüğünü doğal hale getirir.
Bu tartışmayı daha ileriye taşıyan düşünürlerden biri de Edward Said'dir. Said'in Oryantalizm adlı çalışması, Batı'nın Doğu'yu yalnızca coğrafi bir alan değil, aynı zamanda geri kalmış, irrasyonel ve medenileştirilmeye muhtaç bir "öteki" olarak kurguladığını ortaya koyar. Oryantalizm yalnızca bir bilgi üretme biçimi değildir; aynı zamanda bir iktidar mekanizmasıdır.
Said'in analizini Türkiye bağlamına uyarladığımızda benzer bir temsil mekanizmasının Kürtlere yönelik söylemlerde de görülebileceği söylenebilir. Kürtler çoğu zaman kendi sesleriyle değil, onlar hakkında konuşanların diliyle temsil edilmiş kendi deneyimlerinin öznesi olmaktan çok, başkalarının tanımladığı bir nesne konumuna itilmiştir. Mizah, medya ve siyaset dili zaman zaman bu temsil rejiminin taşıyıcısı haline gelmiştir. Böylece Kürt kimliği, karmaşık toplumsal ve tarihsel gerçeklikleriyle değil stereotipler, klişeler ve küçültücü imgeler üzerinden yeniden üretilmiştir.
Bu noktada Gayatri Chakravorty Spivak'ın meşhur sorusu önem kazanır: "Madun konuşabilir mi?" Spivak'a göre baskı altındaki toplulukların temel sorunu yalnızca konuşamamak değildir konuştuklarında da seslerinin duyulmaması veya egemen tarafından yeniden tercüme edilmesidir. Madun konuşur ancak onun sesi çoğu zaman iktidarın gürültüsü içerisinde kaybolur.
Kürtler hakkında anlatılan aşağılayıcı bir fıkra karşısında yükselen itirazların küçümsenmesi de tam olarak böyle bir mekanizmayı gösterir. İncinen insanların neden incindiğini anlamaya çalışmak yerine, onları "abartmakla", "mizah anlamamakla" veya "fazla hassas olmakla" suçlamak, aslında onların söz hakkını ikinci kez ellerinden almaktır. Spivak'ın işaret ettiği sembolik tahakküm tam da burada devreye girer. Madun yalnızca temsil edilmez nasıl hissedeceğine ve neye tepki vereceğine de başkaları karar vermeye başlar.
Türkiye'de Kürtlerin yaşadığı deneyim, uzun yıllar boyunca inkar politikaları, kültürel yasaklar ve güvenlik merkezli yaklaşımlarla şekillenmiştir. Böyle bir tarihsel hafıza içerisinde etnik kimliği aşağılayan veya alaya alan bir anlatının "sadece şaka" olarak sunulması, geçmişte yaşanan eşitsizliklerin ve dışlanma deneyimlerinin göz ardı edilmesi anlamına gelir.
Daha da dikkat çekici olan, bu tür söylemleri savunan zihniyetin çoğu zaman kendisini tarafsız ve masum göstermeye çalışmasıdır. Oysa Fanon'un da Said'in de gösterdiği gibi, ayrımcılık yalnızca açık nefret söylemiyle işlemez. Bazen bir kahkahada, bazen de "bunda alınacak ne var?" cümlesinde kendisini yeniden üretir. Ayrımcı söylemler çoğu zaman normalleştirildikleri ölçüde güç kazanırlar.
Ötekileştirilmiş topluluklara yönelik küçümseyici anlatıları savunanlar, çoğu zaman ifade özgürlüğü veya mizah savunuculuğunun arkasına sığınırlar. Ancak ifade özgürlüğü ile aşağılamayı birbirine karıştırmak ciddi bir demokratik sorundur. Çünkü ifade özgürlüğü, güçlü olanın zayıfı aşağılamasını değil herkesin eşit onurla kamusal alanda var olabilmesini güvence altına almak için vardır. Bir halkın kimliğini aşağılayarak üretilen mizah, toplumsal eşitliği güçlendirmez aksine tarihsel hiyerarşileri yeniden üretir.
Fanon'un ifadesiyle sömürgeleştirilmiş insanın ilk talebi ekmekten önce onurdur. Said'in ortaya koyduğu gibi ötekileştirilen toplulukların en büyük mücadelesi yanlış temsillere karşı yürütülür. Spivak'ın gösterdiği gibi ise asıl mesele yalnızca konuşmak değil, duyulmaktır. Bu nedenle burada tartışılan şey tek bir fıkra değil bir toplumun bazı kesimlerini hala eşit yurttaşlar olarak görüp görmediği meselesidir.
Türkiye'nin bugün ihtiyaç duyduğu şey, farklı kimlikleri aşağılayarak birlik kurmaya çalışan eski siyasal dil değildir. İhtiyaç duyulan şey, çoğulculuğu tehdit değil zenginlik olarak gören demokratik bir kamusal kültürdür. Kürtler bu ülkenin misafiri değil, kurucu unsurlarından biridir. Kürt kadınları ise bu ülkenin emeğine, kültürüne, sanatına, siyasetine ve toplumsal hayatına yön veren milyonlarca yurttaştır.
Bu nedenle eleştirilmesi gereken yalnızca bir fıkra değildir. Eleştirilmesi gereken şey, bir halkın kimliğini mizah malzemesine dönüştüren, bunu normalleştiren ve ardından eleştirilince de mağduriyet söylemine sığınan zihniyettir. Çünkü gerçek demokrasi, çoğunluğun istediği her şeyi söyleyebilmesi değil azınlıkların ve ötekileştirilenlerin onurunun da güvence altına alınabilmesidir.
Bir toplumun büyüklüğü, en güçlülerinin ne kadar rahat konuşabildiğiyle değil en kırılganlarının ne kadar saygı görebildiğiyle ölçülür. Fanon'un, Said'in ve Spivak'ın ortak biçimde hatırlattığı gerçek şudur: İnsan onuru pazarlık konusu yapılamaz. Birlikte yaşamanın ahlakı da tam olarak burada başlar. Zaten Türkiye'de Kürtler, uzun yıllar boyunca inkar politikalarıyla, kültürel yasaklarla ve güvenlik eksenli yaklaşımlarla karşı karşıya kalmıştır. Böyle bir tarihsel arka plan varken, "Kürt kadını" ifadesini aşağılayıcı bir fıkranın merkezine yerleştirmek, birçok insanın neden incindiğini anlamayı zorlaştırmamalıdır. Sorun yalnızca bireysel bir kırgınlık değil kolektif hafızada yer eden eşitsizliklerin yeniden hatırlatılmasıdır. Ezilen toplulukların mücadelesi yalnızca ekonomik haklar için değil, aynı zamanda saygınlık ve insanlık mücadelesidir. Bir halkın diline, kültürüne veya kadınlarına yönelik küçültücü ifadeler, o halkın toplumsal varlığına yönelmiş sembolik şiddetin parçalarıdır. Şiddet her zaman silahla gerçekleşmez bazen bir kürsüde anlatılan bir fıkrada, bazen de salonda yükselen kahkahalarda kendisini gösterir.Daha da düşündürücü olan, böyle anlarda salondaki insanların tepkisidir. Egemen söylemin en büyük başarısının, ayrımcı dili normalleştirmesidir. İnsanlar bir süre sonra aşağılayıcı anlatıları sorgulamadan kabul etmeye başlarlar. Bu nedenle mesele yalnızca fıkrayı anlatan kişi değil, ona eşlik eden toplumsal sessizliktir. Sessizlik çoğu zaman rızanın en görünmez biçimidir.Oysa Türkiye'nin bugün ihtiyaç duyduğu şey, farklı kimlikleri birbirine karşı konumlandıran eski dil değil eşit yurttaşlığı ve karşılıklı saygıyı güçlendiren yeni bir toplumsal sözleşmedir. Kürtler bu ülkenin misafiri değil, kurucu unsurlarından biridir. Kürt kadınları ise yalnızca bir etnik kimliğin temsilcileri değil bu ülkenin emeğine, kültürüne, siyasetine ve toplumsal hayatına yön veren milyonlarca yurttaştır. Bu nedenle eleştirilmesi gereken şey yalnızca bir fıkra değildir. Eleştirilmesi gereken, bir halkın kimliğini mizahın malzemesi haline getiren ve bunu "şaka" kisvesi altında meşrulaştıran zihniyettir. Fanon'un bize hatırlattığı gibi, gerçek özgürlük yalnızca baskının sona ermesiyle değil, insan onurunun koşulsuz biçimde tanınmasıyla mümkündür.
Bir toplumun büyüklüğü, en güçlülerinin ne kadar güldüğüyle değil en kırılganlarının onurunu ne kadar koruyabildiğiyle ölçülür. Bu yüzden mesele bir fıkradan çok daha büyüktür. 
Mesele, birlikte yaşamanın ahlakıdır.
Av. Mesut DEĞER
22. Dönem Diyarbakır Milletvekili