Bİ HAKKIN GASPIDIR, BU!

Malum, sosyal devlet anlayışıyla; Engelli ve Yaşlı Bireylere ücretsiz toplu taşıma hakkı verilmişti!.. Uzun yıllardır, yürürlükte.. Ama ne yazık ki, yerel yönetimler, merkezi hükümet ile toplu taşıma kooperatifleri arasındaki kapital çekişme yüzünden, bu hak fiilen gasp ediliyor.. O engelli, o yaşlı enva-i kötü muameleye tabi tutulduğu gibi, sergilenen keyfiyet insan hakları noktasında ihlal edici!..

***

Bu köşeden çok kez, engelli ve yaşlı bireylerden gelen, tepkileri kaleme alıp, Belediye ve Özel Halk Otobüslerinde, insan onurunu ayaklar altına alan söz, eylem ve tavırlara, tepki koyup, ilgililere el vicdan diyerek seslendim.. Ama denir ya, bir iki müdahale sonra, çark yine bildik serüvenle devam ediyor.. Ne engelli ne de yaşlıları araçlarımıza almıyoruz tabelaları toplu ulaşım araçlarına asıla durdu..

***

Nitekim, 11 Haziran 2024 tarihi itibariyle, Diyarbakır’daki Özel Halk Otobüsleri işletmecileri karar aldı.. Artık; Engelli vatandaşları ve 65 yaş üstü kişiler araçlarına ücretsiz olarak alınmayacak!.. Ki o tarihte de iki yazım oldu.. Şoförler engelli bireyleri otobüslere bindirmedikleri gibi, bindirdikten sonra da ücret talep ettiği, vermeyenleri de indirmeye çalıştığı görüntüler yansıdı kamuoyuna!.. Utanç verici!..

***

El insaf başlıklı yazımız, ahaliden CİMER’e ve ALO 153’e yapılan şikayet ve ihbarlar, Diyarbakır Valiliğine gönderilen ve verilen şikayet dilekçeleri.. Ki Büyükşehir Belediyesi de, bu tepki ve utanç verici keyfiyet içeren tutuma karşı, cezai işlemlerde bulundu. Ancak denir ya, köklü çözüm sağlanmadığı gibi, uygulama kesintisiz devam etti..

İşte bu noktada, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)  kendi penceresinde, re’sen inceleme başlattı.  Savunmalar istenildi.. Büyükşehir Belediyesi biz ayrımcılık yapmadık yanıtını verdi? Ancak iki büyük kooperatif.. S.S. Öz Diyarbakır Özel Halk Otobüsleri Şehiriçi Karayolu Yolcu Taşıma Kooperatifi ve S.S. 53 No’lu Diyarbakır Büyükşehir Özel Halk Otobüsleri Motorlu Taşıyıcılar Kooperatifi..

***

İki kooperatif de, TİHEK’e verdiği savunmalarında, esas olarak ekonomik zorlukları öne sürdü. Belediye bize destek vermiyor, bu yükü bize yüklemek adil değil iddiasıyla, sıyırmaya çalıştılar.. Ücretsiz yolculuk yapanlar için devlet (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı) araç başına aylık 3 bin 375 TL ödeme yapıyor ama belediyenin ekstra bir katkısı yok!..

***

TİHEK Kurulu, yaşananlar ve yapılan savunmalara karşı, çok net ve hukuki açıdan sağlam bir duruş sergileyerek şu kararı verdi. “Belediyeden maddi destek alınmaması, engelli bireylerin ücretsiz ulaşım hakkının engellenmesi için haklı ve meşru bir gerekçe olamaz…” Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesi hatırlatılarak, kişilere nesnel ve haklı bir sebep olmaksızın farklı muamele yapılması yasak denildi.

***

Söz konusu, özel işletmelerin,  engellilerin topluma tam ve bağımsız katılımını sağlama sorumluluğu olduğu ifade edildi.. Sonuç itibariyle; iki kooperatife ayrı ayrı 256 bin 357’şer TL idari para cezası kesildi. Birileri, rakamı küçümseyebilir.. Ya da öderler, bildiklerine devam ederler diyebilir.. Öyle de, TİHEK’in bu kararı bir çok açıdan önemli ve anlam teşkil edici.. Şöyle ki;

***

BİR.. Paramız yetmiyor savunmasının ayrımcılığı meşrulaştıramayacağı bu kararla, resmen tescil edildi. Hak, ekonomik konjonktüre göre askıya alınamaz.

***

İKİ.. Özel sektörün toplu taşıma hizmeti sunduğu yerde kamu hizmeti niteliği taşıyan yükümlülüklerden kaçamayacağı böylece hükme bağlandı.

***

ÜÇ.. Engelli bireylerin kamusal alanda eşit ve onurlu bir şekilde var olmasının, kimsenin “maliyet hesabı” ile pazarlık konusu yapılamayacağı da bir kez daha, kamuya haykırıldı?

***

Kadim şehirde vuku bulan bu olay aslında Türkiye’nin birçok şehrinde benzer şekilde yaşanan bir sorunun sadece görünür olan yüzü.. Denir ya, buz dağının görünen yüzü.. Berisi çok daha büyük sorunlar içeriyor.. Özel halk otobüsleri sisteminin genel yapısal problemleri ortada.. Düşük yolcu geliri, artan yakıt-maliyetler, yetersiz devlet desteği… Haksız değiller.. Tepki göstermekte..

***

Ama bu tepki ve şikayet, hak arama gayretinin çözüm yolu, ikmal ettikleri ayırımcılık tutumu değil.. Engelli ve yaşlı vatandaşın hakkını gasp etmek değil.. Daha adil bir finansman modeli, daha etkin denetim ve gerektiğinde kamu-özel iş birliğinin güçlendirilmesi yoluna gidilmesi gerekir. TİHEK’in bu cesur ve net kararına mevzuyu sürekli dile getiren biri olarak, teşekkür ederim..  Umarım karar emsal teşkil eder.

***

Bir toplum, en kırılgan üyelerine nasıl davrandığıyla ölçülür ve anılır?. Diyarbakır’daki otobüs kapılarının engellilere artık daha kolay açılacağını umuyorum; hem mecazen hem de gerçekten. Hakları engellenen herkes için küçük ama anlamlı bir zafer diyerek, noktalıyorum!?.

***

GÜNÜN SÖZÜ?.

Hak, pazarlık masasında değil, vicdanın en derininde doğar.